تبلیغات
پایگاه تخصصی زمین شناسی و جغرافیا - حركات عمودی آبها - جریانهای عمقی اقیانوس‌ها


حركات عمودی آبها
علاوه بر حركات افقی یا جریانهای اقیانوسی، بادها باعث حركات عمودی آبهای سطحی نیز می‌شوند. این حركات عمودی بر دو نوع هستند:
آنها كه جهتشان از پایین به بالاست جریانهای فراچاهنده نام دارند و آنهایی كه از بالا به پایین حركت می‌كنند جریان فرورونده نام گرفته‌اند.

جریان فراچاهنده و فرو رونده ساحلی در مناطقی كه باد غالب به موازات ساحل می‌وزد زیاد دیده می‌شود.بادها آبهای سطحی را به حركت درمی‌آورند. جهت حركت بستگی به جهت باد و این كه وزش باد در كدام نیمكره (شمالی یا جنوبی) باشد، دارد. حضور خشكی و عمق كم آب، تأثیر و نتیجه حركت آب را محدود میكند. هنگامی كه تأثیر نیروهای باد به طریقی است كه جهت جریان آبهای سطحی از ساحل به طرف دریاست، آبهای زیر سطحی به طرف بالا می‌آیند و به ساحل نزدیك می‌شوند. این جریان آهسته و كند كه از اعماق 100 تا200 متری بالا می‌آید، جایگزین آبهای سطحی كه از ساحل دور می‌شوند می‌گردد.
جریانهای فراچاهنده ساحلی اغلب در طول سواحل غربی تمام قاره‌ها فراوان هستند. هوای خنك در تابستان و مكرراً همراه با مه، در طول سواحل قبل از هر چیز نتیجه وجود آبهای خنك همین جریانهای فراچاهنده می‌باشد. یكی از عوامل شناخت جریانهای فراچاهنده مقدار كمتر اكسیژن محلول در آنهاست البته تا زمانی كه مدت زیادی از تماس آنها با جو نگذشته باشد. جریانهای فرا چاهنده مواد غذایی محلول از قبیل فسفاتها و نیتراتها را به سطح می‌آورند و بدین ترتیب در نگهداری و رشد و توسعه فیتوپلانكتون‌ها نقش مهمی دارند.

توده‌های آب
توده های آب سردی كه اغلب حوضه‌های عمیق اقیانوسی را در بر می‌گیرد، اساساً در نواحی قطبی و به خصوص در نزدیك قطب جنوب تشكیل می‌شوند. در این نواحی آبهای سطحی به شدت سرد هستند و یا دمای آب به اندازه‌ای پایین است كه منجر به تشكیل یخ می‌گردد. املاحی كه بدین ترتیب در طی انجماد جدا می‌شوند با آبهای سرد موجود مخلوط می‌شوند. این برودت شدید و صعود درجه شوری مجموعاً باعث تشكیل یك توده آب سرد و سنگین می‌شوند كه در طول فلات قاره و شیب قاره قطب جنوب فرو می‌رود تا به كف اقیانوس برسد. این توده سرد و سنگین در كف اقیانوس وارد جریانی می‌شود كه در همین سطح ، یعنی مجاوربا كف اقیانوس، قاره قطب جنوب را دور می زند و در سر راه خود با توده‌های دیگری از آبهای مجاور مخلوط می‌شود. بنابراین ملاحظه می‌شود كه توده (آبهای قعری قطب جنوب) كه احتمالاً به سوی شمال جریان دارد، مخلوطی است از توده‌های مختلف آب از منشاء های متفاوت. توده‌ آبهای قعری قطب جنوب با دمای 4/0- درجه سانتی‌گراد و شوری 00/0 66/34 در تمام اقیانوس‌ها قابل شناسایی است.
توده آبهای زیر سطحی: هم در اقیانوس اطلس شمالی و هم در اقیانوس آرام شمالی تشكیل می‌شوند. این توده‌های زیر سطحی، با وزن مخصوص زیاد، به طور محلی دارای اهمیت هستند ولی مانند توده آبهای قعری قطب جنوب، همه اقیانوس ها را تحت تأثیر قرار نمی دهند.
توده عمقی اطلس شمالی: توده دیگری از آبهای سنگین است كه به قعر اقیانوس ها فرو می‌رود و درآنجا به سوی جنوب جاری می‌شود. جریان این توده آب احتمالاً در روی توده آبهای قعری قطب جنوب كه سنگین تر است، انجام می‌گیرد.

توده میانی قطب جنوب:  توده دیگری از آبها می‌باشد با وزن مخصوص متوسط كه در نزدیكی‌های قطب جنوب تشكیل می‌شود. به علت سنگین تر بودن از آبهای سطحی، به طور زیر سطحی به طرف شمال جریان پیدا می‌كند. این جریان مسلماً در سطحی بالاتر از توده عمقی اطلس شمالی انجام می‌گیرد.
تعدادی از توده‌های مهم آب كه به وسیله مقدار شوری و دمای خاص خود مشخص می‌شوند، در حواشی اقیانوس‌ها و یا درون دریاهای حاشیه‌ای تشكیل می‌شوند.

جریانهای عمقی اقیانوس‌ها
در مورد جریان‌های عمقی اقیانوس‌ها، اطلاعات حاصل از جمع‌آوری و مقایسه انحراف مسیر كشتی‌ها كه ناشی از جریانهای سطحی است، هیچ مشكلی را حل نمی‌كند، در این مورد مشاهده و تجربه چگونگی پراكندگی درجه حرارت، مقدار شوری و مقدار اكسیژن محلول در توده‌های آب، بیشترین اطلاعات را در مورد جریانهای عمقی و زیر سطحی را در اختیار می‌گذارند.
تغییرات درجه حرارت، مقدار شوری و مقدار اكسیژن محلول به نحوی است كه عبور از آنها را از خلال مرزهایی بین لایه‌های مجاور تداعی می‌كند. اگر لایه‌های مختلف نازك باشند، هر لایه اختصاصات خود را به آهستگی و به تدریج از دست می‌دهد.
بدون تردید، بسیاری از توده‌های آب در قعر اقیانوس‌ها، از طریق همین پدیده اختلاط كه در بسیاری از لایه ها فعال است، تشكیل می‌شوند.
آبهای زیر سطحی دوباره به سطح بازمی‌گردند و این بازگشت به صورت جریان عمودی بسیار كندی است كه آبهای عمیق با سرعت 2 تا 5 متر در سال، به طرف اقیانوس انجام می‌دهند.


پایگاه ملی داده های علوم زمین