تبلیغات
پایگاه تخصصی زمین شناسی و جغرافیا - دریای خزر
1389/09/12

دریای خزر

   نوشته شده توسط: تلگرام MzR_F    نوع مطلب :جغرافیای آب ها ،

http://hamshahrionline.ir/images/upload/news/pose/8805/Caspian_Sea_2105-mm.gif

بزرگترین دریای بسته دنیا، یعنی دریای خزر یا دریای مازندران، از آنسوی كوههای قفقاز، در منتهی الیه جنوب شرقی اروپا، تا سرزمین‌های وسیع غرب آسیای مركزی، گسترش یافته است.
اغلب استدلال می‌شود كه این حوضه بسته، به علت عدم ارتباط با آبهای آزاد جهان، بزرگترین دریاچه روی زمین محسوب می‌شود و اطلاق نام دریا به این حوضه، تنها به خاطر وسعت زیاد آن است. این استدلال صحیح نیست، زیرا همانطور كه می‌دانیم دریای مازندران، تا زمانهای نزدیك به امروز از نظر زمین شناختی، از طریق دریای آزف، به دریای سیاه و دریای مدیترانه و بنابراین به آبهای آزاد جهان مربوط بوده است و این واقعیت تمام مشخصات جغرافیای طبیعی آن را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. افزون بر این دریای مازندران، از نظر اقیانوس شناسی، یكی از انواع چهارگانه دریاهای جهان است كه به نام دریاهای بسته، نام گذاری شده‌اند و طبق تعریف، این گونه دریاها، قطعات و بقایای دریاهای قدیمی هستند كه امروزه جدا مانده‌ و راهی به آبهای آزاد جهان ندارند ولی البته در یكی از دوره‌های كاملاً جدید زمین شناختی، بخشی از دریاهای آزاد جهان بوده‌اند.
نام دریای كاسپین از اقوام باستانی كاسپی كه زمانی در غرب سرزمینی به نام قفقاز بزرگ زندگی می‌كرده‌اند مشتق شده‌است.

ابعاد دریای مازندران:
دریای مازندران با شكلی كشیده كه در یك مستطیل محاط می‌شود، در طول تقریباً 1200 كیلومتر از شمال به جنوب كشیده شده است و عرض متوسط آن حدود 320 كیلومتر می‌باشد. مساحت دریای خزر با حدود 371000 كیلومتر مربع، از كشور ژاپن وسیعتر است. محیط دریای خزر یا طول خطوط ساحلی آن تقریبا 6400 كیلومتر است كه از این مقدار حدود 992 كیلومتر آن از بندر آستارا تا مصب رود اترك در خاك ایران واقع شده و بقیه مربوط به روسیه (شوروی سابق) است.
سطح آب دریای مازندران حدود 5/93 فوت یا 33/28 متر پایینتر از سطح آبهای آزاد جهان است. حداكثر عمق دریای مازندران، در حوضه جنوبی واقع شده است و حدود 1025 متر می‌باشد.
ریخت شناسی (مورفولوژی):
دریای مازندران حدود پنجاه جزیره دارد كه اغلب كوچك هستند. جزیره چچن درشمال غربی، بزرگترین آنهاست و سایر جزایر به ترتیب اهمیت عبارتند از:
آرتیوم، ژیلوی، تیولنی، مرسكوی، كولالی‌ و اگورچینسكی و بالاخره جزیره كوچك آشوراده كه در واقع متشكل از سه جزیره كوچكتر بوده و در دوران نزول سطح آب دریا به دنباله شبه جزیره میانكاله متصل شده و مجموعاً یك شبه جزیره را تشكیل می‌داده‌اند.
دریای مازندران از نظر عمق، چگونگی ناهمواریها و برخی صفات آب شناختی به سه حوضه شمالی، مركزی و جنوبی تقسیم می‌شود.
تاریخچه زمین شناختی:
چگونگی ناهمواریهای حوضه دریای مازندران، ساختمان زمین شناختی پیچیده آن‌ را منعكس می‌كند. حوضه شمالی دریای خزر عبارت از بخش حاشیه‌ای چاله تكتونیكی شمال دریای خزر می‌باشد كه در واقع یك فروافتادگی وسیعی است در سطح كره زمین كه خود بخشی است از یك بلوك ساختمانی بزرگ و قدیمی به نام فلات روسیه. تمام اجزای تشكیل دهنده این ساختارها، یك خیزش یا بالاآمدگی ساختمانی بیرون زده یا رخنمون شده را نشان می‌دهند كه حاصل حركات كوهزایی هرسی نین می‌باشد و در حدود 290 میلیون سال قبل حادث شده است. ساختمان بستر حوضه مركزی دریای خزر بسیار پیچیده است. در طرف غرب، ایوان زیر دریایی، بخشی از لبه فرو نشسته بزرگ ناودیس قفقاز بزرگ می‌باشد، در حالیكه فلات بالا آمده توران در طرف شرق، به شكل ساختاری به نام «دیواره قره بغاز» بیرون زده است.
بستر شمالی دریای مازندران بسیار قدیمی است و مربوط می‌شود به زمان پركامبرین یعنی حدود 570 میلیون سال قبل. با وجود این بستر حوضه‌های شمالی و مركزی دارای ساختمان پوسته قاره‌ای می‌باشند. همچنین اظهار شده است كه حوضه مركزی دریای خزر، درنتیجه فروافتادگی لبه این ساختار قدیمی به وجود آمده است كه حدود 250 میلیون سال پیش، در زمان پالئوزوئیك زیرین حادث شده است. مرز بین حوضه مركزی و حوضه جنوبی دریای مازندران، در واقع هنوز هم در حال چین خوردن است.

 نهشته‌های دریای مازندران:
نهشته‌های عهد حاضر دریای مازندران، به طور كلی، عبارتند از نهشته‌های آواری دانه ریز به خصوص در حوضه كم عمق شمالی، كه به این نهشته‌ها، در نواحی ساحلی دو حوضه مركزی و جنوبی، ذرات خرد و ریز صدفی و ماسه‌های االیتی كه نشان دهنده فراوانی آهك محلول در آبهای دریای مازندران هستند، اضافه می‌شود. آهك محلول، در تركیب نهشته‌های بسیار عمیق‌تر نیز تأثیر گذاشته‌اند.
به طور كلی رسوبات عهد حاضر دریای خزر را از روی قطر ذرات تشكیل دهنده آنها به شرح زیر تقسیم بندی می‌كنند:
1- نهشته‌های ماسه‌ای: كه فقط در مناطق ساحلی ته نشین می‌شوند و مقدار كربنات كلسیم آنها در نزدیك سواحل شمالی حدود 5 درصد و در شمال شبه جزیره بوزاتچی، بین 20 تا 50 درصد است.
2- آلوریت‌های دانه درشت: شامل ذراتی به قطر 05/0 تا1/0 میلی متر، اغلب در نواحی كم عمق مشاهده می‌شوند ومقدار كربنات كلسیم آنها بین 5 تا 50 درصد تغییر می‌كند.
3- رسوبات متشكل از صدف دو كفه‌ایها كه اغلب با آلوریت‌های دانه درشت همراه هستند و مقدار كربنات كلسیم آنها بیش از 50 درصد است.
4- آلوریت های دانه ریز: شامل ذراتی به قطر 01/0 تا 05/0 میلی‌متر كه مخلوطی از رسوبات آهكی و رسوبات دلتایی و رسوبات شیمیایی هستند و در كولاب قره‌بغاز اكثرا از سولفات سدیم یا میرابیلیت تشكیل شده است. مقدار كربنات كلسیم آنها از 7 تا 33 درصد است.
5- رسوبات پلیتی: كه در مناطق عمیق حوضه جنوبی ته نشین می‌شوند و مقدار آهك آنها از 10 تا 50 درصد تغییر می‌كند. منیزیم در رسوبات قسمت آزاد دریا به صورت دولومیت ته نشین می‌شود ولی در خلیج قره بغاز به صورت منیزیت یا كربنات منیزیم وجود دارد.
6- نهشته‌های كربناته: نهشته های كربناته را در دریای مازندران به سه دسته تقسیم می‌كنند كه عبارتند از:
الف) االیت‌ها (Oolith): كه بیشتر در سواحل شرقی و غربی انتشار دارند و در حوضه‌های شمالی دیده نمی‌شوند. در كناره‌های شرقی تا اعماق 45 متری و حتی گاهی تا اعماق 90 متری رسوبات االیتی ته نشین شده‌اند كه در برخی موارد، 80 تا 90 درصد از كل رسوب را تشكیل می‌دهند. اندازه این االیت ها بین 1/0 تا 2/1 میلی متر متفاوت است و شكل آنها گرد یا بیضوی و بالاخره هسته آنها از خرد و ریز صدف شكم‌پایان یا دوكفه‌ایها و یا ذرات كوچك كوارتز تشكیل شده است.
ب) نهشته‌های آهكی از منشاء حیاتی: این رسوبات از صدف دو كفه‌ایها و شكم‌پایان تشكیل شده‌اند و گاهی تا عمق 100 متری نیز گسترش دارند. معمولاً حدود60 تا 90 درصد رسوبات را تشكیل می‌دهند ولی گاهی تعدادشان به حدی زیاد است كه تقریبا 100 درصد رسوب از آنها ساخته شده است.
ج) نهشته‌های آهكی پلیتی: این رسوبات بیشتر در مناطق عمیق ته نشین می‌شوند و ابعاد ذرات تشكیل دهنده آنها بین 001/0 تا 002/0 میلی‌متر متغییر است. بخشی از این رسوبات به طریق شیمیایی و بخش دیگر به صورت آواری یا تخریبی ته نشین می‌شوند. به طور كلی می‌توان گفت كه رسوبات آهكی از مركز دریا به طرف كناره‌ها بر مقدارشان افزوده می‌شود.


آب و هوای منطقه دریای خزر:
حوضه شمالی دریای خزر، در منطقه آب و هوایی «قاره‌ای ملایم» واقع شده، در حالیكه تمام حوضه مركزی و بخش وسیعی از حوضه جنوبی در كمربند آب و هوایی نسبتاً گرم قرار دارند و این تنوع قابل توجه آب و هوایی، با آب و هوای صحرایی كه بر كرانه های شرقی مسلط است، كامل می‌شود. جریان‌های جوی، در زمستان، تحت تأثیر هوای سرد و صاف آنتی سیكلون آسیایی می‌باشد، در صورتی كه در تابستان اثرات جبهه پرفشار آسرز و جبهه كم فشار جنوب آسیا تعیین كننده هستند. بی‌نظمی در روال آب و هوایی این منطقه عبارتند از آشفتگی‌های سیكلونی كه از غرب نفوذ می‌كنند و نیز اثرات سلسله جبال قفقاز.
مقدار متوسط بارندگی سالیانه بر روی دریا، از حدود 5/167 سانتی متر تا 20 سانتی متر تغییر می‌كند و اغلب بارندگی‌ها در زمستان و بهار انجام می‌گیرد.
مقدار تبخیر از سطح دریا بسیار بالاست، به طوری كه به حدود 1 متر در سال می‌رسد. تشكیل یخ، تقریبا تمام حوضه شمالی دریای خزر را، كه معمولاً در دی ماه به طور كامل منجمد می‌شود، فرا می‌گیرد و حتی در سالهای بسیار سرد، قطعات شناور یخ تا حوالی شبه جزیره آپشرون مشاهده می‌شوند.

آب شناسی دریای مازندران:
در تابستان، درجه متوسط حرارت آب دریا بین 24 تا 26 درجه سانتی گراد است، در حوضه جنوب درجه متوسط آب دریا، در همین فصل كمی بیشتر از حد ذكر شده می‌باشد. اختلاف درجه حرارت آب دریا، در زمستان كاملاً مشهود است. این اختلاف بین 3 تا 7 درجه سانتی گراد، در حوضه شمالی و بین 8 تا 11 درجه سانتی گراد، در حوضه جنوبی می‌باشد.
به طور خلاصه، آبهای دریای مازندران، به علت نسبت بالای سولفات‌ها و كربنات‌های كلسیم و منیزیم و نیز مقدار كم كلرور سدیم، به علت تخلیه آب شیرین رودخانه‌ها، با آبهای اقیانوسی تفاوت زیاد دارد.



پایگاه ملی داده های علوم زمین