تبلیغات
پایگاه تخصصی زمین شناسی و جغرافیا - اهمیت چشمه ها و مسائل بهره برداری از آنها در ایران

چشمه ها و رودها اولین منابع آبی هستند که ساکنان اولیه فلات ایران آنها را مورد استفاده قرار داده اند. در ایران چشمه های متعدد کوچک و بزرگ وجود دارد. از آنجایی که چشمه ها اغلب در نواحی کوهستانی و مرتفع ظاهر می شود و در ضمن، این آبها اکثراً از کیفیت خوبی برخوردار است، این شرایط مساعد، توام با شرایط اقلیمی مناسب و نیز وجود زمین های قابل کشت در زیر دست چشمه ها، باعث شده که مردم، مناطق کوهستانی را برای سکونت مناسب تشخیص دهند و در اینجا اقامت کنند.

چشمه ها نه تنها در تأمین آب آشامیدنی احشام مراتع، بلکه در رفع نیازمندی های ساکنان مناطق کوهستانی به ویژه از لحاظ آب قابل شرب، اهمیت بسزایی دارد، به خصوص از زمانی که لوله کشی آب این چشمه ها و انتقال آنها برای مصارف روستائیان و شهرنشینان مناطق کوهستانی معمول و متداول شده است.
مهمترین مسئله در بهره برداری از آب چشمه ها از طریق لوله کشی برای مصارف ساکنان یک شهر یا روستا در مناطق کوهستانی، بارندگی های شدید و جاری شدن سیلاب های ناگهانی و خطرناک است که باعث تخریب این تأسیسات می شود به طوریکه ممکن است آب لوله کشی تا بازسازی و مرمت این تأسیسات، برای یک مدت طولانی، قطع شود. چنین حوادثی در مناطق کوهستانی، زیاد اتفاق افتاده است.
چشمه ها نه تنها در تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی و غیره برای ساکنان مناطق کوهستانی بلکه به طور کلی در آبیاری و دیگر مصارف مردم در فلات ایران دارای اهمیت فوق العاده بوده و هست. قسمت اعظم آب تابستانه رودها (رودهای دائمی) از همین چشمه سارها، آب بیشتری می گیرد، کمتر دچار مسائل نوسان آب یا کم آبی می گردد و به عبارت دیگر ، رودهای موقتی یا فصلی که بی اعتبار است و مسائل زیادی را به وجود می آورد چشمه سار، ندارد یا اگر دارد در فصول خشک یا تابستان خشک می شود و آن تعدادی هم که کاملاً خشک نمی شود دارای آب قابل توجهی نیست بطوریکه در یک مسافت کوتاه، یا در زمین فرو می رود و یا تبخیر می شود که خلاصه به پایینتر جریان پیدا نمی کند.
در مناطق دشتی و حتی کویرها و بیابانهای کشور ما نیز، چشمه هایی یافت می شود ولی غالب اهمیت آنها از چشمه های مناطق کوهستانی کمتر است. در بعضی از مناطق کویری چشمه آب شیرین پیدا می شود که هرچند از لحاظ کمیت چندان اهمیتی ندارد ولی از این لحاظ که تنها منبع آب شیرین آن منطقه کویری را تشکیل می دهد، بسیار حائز اهمیت است . آب چشمه های مناطق کویری و بیابانی اغلب شور و حتی برای استفاده احشام نیز نامناسب است. به عنوان مثال چشمه های موجود در بیابان لوت را می توان نام برد که آب همگی آنها بسیار شور و نامرغوب است. بنابراین در مورد این دسته از چشمه ها، مسئله شوری مهمترین مسئله و سد راه بهره برداری از آنهاست.
هم در مناطق کوهستانی و هم در پایکوهی و دشتی چشمه های متعددی وجود دارد که فقط برای یک مدت کوتاهی از سال آب دارد. با فرا رسیدن فصل خشکی و تابستان، آب این چشمه ها خشک می شود. از این رو استفاده از آب چشمه ها و منابع اطراف آنها (مراتع و غیره) و همچنین تردد در این مناطق، بیشتر محدود به همان مدت زمانی می شود که چشمه ها آبدار است. با خشک شدن این چشمه ها، مسئله تغییر مکان و انتقال دام و غیره به نقطه آبدار دیگر مطرح می شود. چه بسا نقاطی وجود دارد که از لحاظ علف بالنسبه بسیار غنی است و احشام در آنجا به صورت بسیار چشمگیرتری در حال پروار شدن هستند ولی با خشک شدن و یا ناکافی شدن آب چشمه که بیشتر توأم با گرم شدن هوا همراه است، باید آن منطقه علف خیز را رها کرد و برای سیر کردن احشام، راهی نقاط دیگر شد.


پایگاه ملی داده های علوم زمین