تبلیغات
پایگاه تخصصی زمین شناسی و جغرافیا - ساختمان و مشخصات قنات
1389/11/8

ساختمان و مشخصات قنات

   نوشته شده توسط: تلگرام MzR_F    نوع مطلب :جغرافیای آب ها ،


قنات، تشکیل شده از یک دهانه یا هرنج که روباز است و یک مجرای تونل مانند زیرزمینی و چندین چاه عمودی که مجرا یا کوره زیرزمینی یا نقب را در فواصل مشخص با سطح زمین مرتبط می سازد. چاه ها که هنگام حفر به آنها میله هم گفته می شود، علاوه بر مجاری انتقال مواد حفاری شده به خارج، یعنی سطح زمین، عمل تهویه نقب یا کانال زیرزمینی را نیز انجام می دهد و راه ارتباط برای لایروبی، تعمیر و بازدید از داخل قنات نیز به کار می رود. قطر چاه ها و ابعاد و مجرا را معمولاً آنقدر می گیرند که خاکبرداری حتی المقدور کم شود ولی در ضمن مقنی هم بتواند به آسانی پایین برود و در آنجا کار کند. ابعاد نقب (مجرا) در حدود120x60 سانتی متر و قطر میله یا چاه در حدود 80 تا 90 سانتی متر و فاصله بین دو میله ها معمولاً بین 15 تا 20 متر، بیشتر یا کمتر است که در بعضی موارد مثلاً در محل های عبور از مسیر رودخانه یا تپه ها، ممکن است به 200 متر هم برسد.

آغاز قنات، همان دهانه قنات است که «مظهر قنات» نامیده می شود. مظهر قنات جائی است که آب از دل قنات بیرون می آید و ظاهر می شود و می تواند برای آبیاری و دیگر مصارف مورد استفاده قرار بگیرد. قسمت انتهایی قنات، «پیشکار قنات» نامیده می شود که در آخرین قسمت آن، مادر چاه قرار گرفته است. توسعه قنات و افزودن بر تعداد چاه های آن که در اصطلاح به این عمل «نوکنی» قنات گویند، از مادر چاه آغاز می شود. قسمت هایی از قنات که با حفر آنها هنوز آب بیرون نمی آید (مانند دهانه قنات و قسمتی هم از نقب) «خشکه کار» و قسمتی که آب دار است (قسمت انتهایی) قسمت «آبده قنات» نامیده می شود.
حفر قنات معمولاً از مظهر آن که همان سطح زمین است و خشک می باشد، شروع و به منابع آبده مادر چاه، ختم میشود. بنابراین، اول، دهانه قنات یا هرنج که خشک است و بعد اولین چاه ها یا میله ها که اینها هم خشک است و آب ندارد و به اصطلاح قسمت خشکه کار قنات نامیده می شود، حفر می شود.

طول و عمق قنات:
طول یک رشته قنات که در میزان آبدهی آن نیز موثر است، نسبت به شرایط طبیعی مسیر آن متفاوت می باشد. این شرایط بستگی به شیب زمین و عمق مادر چاه دارد. از طرف دیگر هر چه سطح آب زیرزمینی پایینتر باشد، عمق مادرچاه بیشتر می شود. قناتهایی وجود دارد که طول آنها از یک کیلومتر هم کمتر است و قناتهایی هم دیده می شود که ده ها کیلومتر طول دارد. طویل ترین قناتی که تا کنون در ایران حفر شده، در حوالی گناباد از توابع خراسان است که 70 کیلومتر طول آن است و عمیق ترین مادر چاه قناتهای ایران به روایتی 400 متر و به روایت دیگر 350 متر عمق دارد و آن مربوط به قنات «قصبه» گناباد است.

مهمترین شرایط عبارت است از وجود آبهای دائمی زیرزمینی، شیب داربودن زمین و بالا قرار گرفتن طبقات آبده از مظهر قنات که سبب جریان دائمی آب شود. در زمین های بدون شیب، امکان حفر قنات وجود ندارد، نقب باید طوری کنده شود که مجرا، از انتها (مادرچاه) به طرف مظهر قنات، دارای یک شیب ملایم، معمولاً1:1000 باشد تا آب بتواند خود به خود (تحت تأثیر نیروی ثقل) درآن جاری و از دل زمین خارج شود.
اگر مقنی ماهر نباشد و نقب را طوری بکند که شیب از حد معمول تجاوز کند، یعنی خیلی شیب بدهد، در اصطلاح می گویند «رورفته» است یعنی از روی لایه آبدار رفته است. البته اصطلاح رورفتن در قنات در مورد دیگری نیز کاربرد دارد. نتیجه رورفتن خشک شدن قنات است زیرا کافی است که سطح آب زیرزمینی یک کمی پائین افتد.

در آبدهی قنات عوامل بسیار موثر است. از آن جمله عوامل زیر را می توان نام برد:
1- ضخامت لایه آبده، موقعیت سنگ کف و عمق لایه آبدار
2- میزان بارندگی در حوضه آبریز و یا منبع تغذیه قنات
3- سطح آب زیرزمینی و نوسان های آن
4- میزان بارندگی در منطقه قنات
5- تعداد قناتها و میزان آب های جاری در آنها در بالادست و اطراف قنات ها
6- وضعیت حوضه آبریز از نظر وسعت، نوع سنگ و پوشش گیاهی.
7- وضعیت عمومی دشت از نظر مناطق قابل نفوذ برای آب، مخروط افکنه ها و مسیل ها
8- درجه قابلیت نفوذ سنگ ها و لایه های آبده
9- وضع توپوگرافی منطقه (عوارض و ناهمواری های منطقه)
10- تراکم و نفوذ قناتها و چاه ها در منطقه
به طور خلاصه آبدهی یک قنات به عوامل مختلفی بستگی دارد، از آن جمله: طول مجرای آب دار و ارتفاعی از مادر چاه که در زیر آب است، نفوذپذیری زمین، ضخامت سفره آب زیرزمینی، تغذیه قنات و همچنین چگونگی مرمت و نگهداری قنات.



پایگاه ملی داده های علوم زمین